Genot als kompas, de tragiek van verslaving

27-06-2011

Waarom vindt ons brein gokken, drugs, vet voedsel, sport, drank en seks zo prettig? En wanneer wordt dergelijk gedrag dwangmatig of verslavend? In het populair wetenschappelijke boek Genot als kompas legt David J. Linden, hoogleraar Neurowetenschappen aan de Johns Hopkins University in Baltimore (US), het verband tussen genot en verslaving.genot

Hoe werkt genot?

‘Genot ervaren we als onze hersenen de neurotransmitter dopamine aanmaken, bijvoorbeeld als we eten, drinken of vrijen. Dan worden er hersengebieden geactiveerd die samen het genotscircuit, of beloningscircuit, vormen.
Een van de belangrijke kenmerken van die hersenactiviteit is dat die uitdooft. Als je een hersenscan neemt van een hongerig iemand die een krentenbol eet, dan zie je aan de afnemende hersenactiviteit in het genotscircuit dat zijn eetgenot met elke hap minder wordt. Totdat hij er, bij zeg de tiende krentenbol, helemaal geen plezier meer aan beleeft.’

Wat is de functie van genot?

‘Dat is een evolutionaire functie: genot zorgt ervoor dat we willen overleven en onze genen doorgeven. Ook dieren beschikken over een evolutionair beloningssysteem, maar wij mensen hebben ooit ontdekt dat we die beloning ook kunstmatig kunnen activeren; bijvoorbeeld met drugs, nicotine of alcohol. Het enige verschil is: kunstmatige middelen activeren ons genotscircuit veel sterker dan bijvoorbeeld voedsel.’

Zijn dat nieuwe ontdekkingen?

‘Er is de laatste jaren erg veel wetenschappelijk onderzoek naar dit onderwerp gedaan. En ik schreef dit boek om daar op een toegankelijke manier aandacht aan te kunnen geven.
Tamelijk nieuw is wel dat onderzoekers hebben ontdekt dat het genotscircuit niet alleen wordt gestimuleerd door activiteiten waarvan het altijd aannemelijk werd geacht dat ze evolutionair voordelig voor ons zijn, zoals eten en seks. Het wordt ook gestimuleerd door activiteiten waarvan je dat minder direct zou denken, zoals studeren en schenken aan goede doelen. Omgekeerd is het opvallend dat sommige drugs het genotscircuit niet blijken te activeren zoals Mescaline, LSD, antidepressiva (SSRI’s) en kalmerende middelen.’

Waarom is dat zo relevant?

‘Omdat je daaruit kunt opmaken welke drugs verslavend zijn en welke niet. Daarvoor bestaat maar één simpele regel: als de drug of het gedrag het genotscircuit activeert, kan die verslavend zijn en anders niet.’

Ik ben anders behoorlijk verslaafd aan de televisieserie Mad Men.

‘Onzin, verslaafd is een woord dat mensen te snel gebruiken. Als je onderweg naar je werk steevast een Starbucks koffie drinkt, is dat ook geen verslaving maar een gewoonte.
Verslaving heeft een heel specifieke betekenis. Dat blijkt duidelijk uit autobiografische verhalen van verslaafden die allemaal dezelfde strekking hebben: ik deed het vaker omdat ik ervan genoot, maar moest steeds meer gebruiken om datzelfde genot te bereiken. Totdat ik verslaafd was maar er niet meer van genoot. Ik gebruikte alleen nog om me niet ellendig of ziek te voelen.’

Wat wilt u daarmee zeggen?

‘Zolang je plezier beleeft aan een middel of activiteit ben je, – nog -, niet verslaafd. Dus als Silvio Berlusconi, de minister-president van Italië, nog van seks geniet, is hij niet verslaafd. Pas als hij zich slecht voelt omdat hij geen seks meer heeft, spreek je van een seksverslaving.
Maar de mate en waarschijnlijkheid waarmee dat slechte gevoel zich zal voordoen, verschilt per middel of activiteit. Zo komen een gok, heroïne- of nicotineverslaving vaker voor en zijn die doorgaans hardnekkiger dan bijvoorbeeld een seks-, of computerverslaving.’

Waarom is roken zo verslavend?

‘Uit onderzoek blijkt dat tachtig procent van de mensen die een eerste sigaret rookt, verslaafd raakt. Dat geldt maar voor dertig procent van de mensen die een eerste heroïneshot neemt, terwijl het genot van heroïne groter is dan dat van nicotine.
Dat komt door de gebruiksfrequentie. Als je heroïne spuit, doe je dat de volgende acht tot twaalf uur waarschijnlijk niet opnieuw. Maar een pakje sigaretten, – en veel rokers roken een pakje per dag -, bevat er twintig. Dus neem je tien hijsen van elke sigaret, dan zijn dat er tweehonderd per dag waarbij elk nicotineshot binnen enkele seconden zorgt voor een lichte stimulatie van het genotscircuit.
Door die hoge frequentie maken de hersenen een sterke associatie tussen het rookgedrag en het genot. En daarom is roken zo verslavend.’

Wat is de belangrijkste boodschap uit het boek?

‘Als je weet hoe het genotscircuit werkt, begrijpt dat genetica voor veertig procent bepalend is voor onze verslavingsgevoeligheid en weet dat stress een belangrijke trigger is voor verslaving en terugval; dan weet je ook dat iedereen verslaafd kan raken. Verslaving is geen toonbeeld van morele inferioriteit, maar een hersenziekte. En de enige verstandige benadering van verslaafden is er een van compassie.’

Verslaafden zijn de gevangenen van hun hersenen?

‘Nee, vergelijk het met hartfalen. Ook dat heeft een genetische component en we kijken ook niet op hartpatiënten neer. Maar zodra je weet dat je een hartprobleem hebt, dan is het jouw verantwoordelijkheid om gezond te eten, een cardioloog te zien en je medicatie te nemen.
Dat geldt wat mij betreft ook voor verslaving; als je weet dat je verslaafd bent, is het je eigen verantwoordelijkheid je te laten behandelen, waar mogelijk aan stressreductie te doen en de bekende triggers voor terugval te vermijden. Doe je dat niet, dan heb je dat aan jezelf te wijten en ligt de schuld niet bij de maatschappij.’ (JH)

Genot als kompas. Hoe ons brein maakt dat we vet voedsel, orgasmes, sporten, marihuana, wodka, leren en gokken zo prettig vinden. David J. Linden. Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam. ISBN: 978 90 57123146. € 19,95. Klik hier om het boek te bestellen

Bron: http://psy.nl

Recent Posts